Azərbaycanlı fəalların Şuşa-Xankəndi yolundakı aksiyası 2 həftədən çoxdur davam edir. Separatçılar bu müddət ərzində diplomatik yolla, hansısa ölkələrin hədələri, BMT-nin qınağı ilə Azərbaycan tərəfinin geri addım atacağını düşünürdülər, ancaq bu baş vermədi. Azərbaycan tərəfi də bilir ki, geri addım atsa, çox pis nitəcələrlə üzləşə bilər. Ona görə də geri addım atılmadı. Erməni tərəfi də, sonunda gözlənilən kimi, aksiyaya aksiya və ya mitinqlə cavab verdi.
Hərbi sahədə dominantlığa gələk. Qələbədən sonra Azərbaycan ordusu bir çox mövqeləri hətta şillə-təpiklə əldə etdi. Ardınca Fərrux, Sarıbaba, Qırxqız yüksəklikləri nəzarətə götürüldü. Bunlar nə zaman baş verirdi? O zaman ki diplomatiyada tıxac yaranırdı, sərt güc nəfəslik rolunu oynayırdı. Dərhal qarşı tərəf öz cəmiyyətinin belə tənqid etdiyi bəyanatlar verməyə məcbur olurdu.
44 günlük müharibədən sonra da erməni cəmiyyəti Rusiyanı lənətləyir. Ermənilər Azərbaycan xalqından fərqli olaraq: “Rusiya Azərbaycanın yanındadır”, – demirlər. Onlar Azərbaycana baxmış xeyli dərəcədə siyasiləşmiş toplum olduqları üçün reallıqları anlayırlar.
Ermənilər hətta keçirdikləri son aksiyalarda “rus, türk, azəri, ermənilərin düşməni” şüarını səsləndirməyə başlayıblar. Bizim toplum nədənsə bu şüarın oğurluq hissəsi üstündə baş sındırdı. Ermənilərin bu cür şüar səsləndirmələri mənim üçün üzücü oldu. Çünki dünyada bir tək onlar bizi öz adımızla çağırıb türk deyirdilər, indi onlar da “azəri” deməyə başladılar.
Qarabağda hadisələrin qızışması, münaqişənin alovlanması və sonunda baş verən müharibə uzaq tarix deyil.
Bir-birinə tüpürməklə, daşlaşma ilə başlayan qarşıdurmalar sonunda silahlı hal aldı və böyük müharibəyə çevrildi, nəticədə bir milyondan artıq qaçqın, minlərlə şəhid və əlil…
İranda baş verənlərə müxtəlif yanaşmalar mövcuddur. 1988-ci ildə SSRİ-də baş verən xalq hərəkatlarında iştirak edənlər İranda da inqilab sevdasındadırlar. Bəziləri isə daha realistdir, prosesin gedişini izləməkdə maraqlıdır, xeyir və zərərləri hesablamağı üstün tutur. “Müzakirələrdə ehtiyatı əldən vermək lazım deyil”, – deyənlər də çoxdur. Yəni qaza gəlib hərəkət edərik, İran dağılmaz, ondan sonra İranla Azərbaycanın münasibətlərinin necə olacağı sual altına düşər.
Rusiya Müdafiə Nazirliyinin Azərbaycanın yaşayış məntəqələrinin adlarını uydurma erməni toponimləri ilə qeyd etməsində də yanaşma fərqli olmalı idi. Məsələ ondadır ki, biz bunun tam əksini görürük.
Belə ki, Azərbaycan Müdafiə Nazirliyi artıq neçənci dəfədir, Rusiya Müdafiə Nazirliyini də yox, məhz sülhməramlıları hədəf alaraq adların səhv yazılışına görə qınayır.
10 noyabr bəyanatı imzalanan günün səhərisi yazımda belə bir cümlə işlətmişdim “müharibə hələ indi başlayır”. Eyforiyada olanlar təbii ki, bu cümləni mənasız adlandırdı. Ancaq reallıqlar məna və mənasızlıqdan çox üstədir.
Bizim cəmiyyətdə bir çoxları nədənsə müharibəni ancaq silahların “danışdığı” bir nəsnə hesab edir. Məsələ ondadır ki, müharibə bitdi deyilən gündən psixoloji, hibrid savaşına start verilmişdi.
Bundan əvvəl İran dolayısı ilə Azərbaycana qarşı addımlar atır, Azərbaycan tərəfi isə İrana cavab olduğunu elan etmədən qarşılıq verirdi. Dəfələrlə olub ki, İran tərəfi təxribat xarakterli bəyanatlar verib, mətbuatı vasitəsi ilə Azərbaycan əleyhinə təbliğatlar aparıb. Azərbaycan isə daxildə İrana işləyən qrupları aşkar edirdi. Hər iki tərəf də, hər iki tərəfin cəmiyyəti də və bölgədə marağı olan güclər də baş verənlərin niyə və nəyə cavab olduğunu bilirdi, ancaq heç bir tərəf bunu açıq dillə ifadə etmirdi. Bir müddət sonra bu gərginlik səngiyirdi.
İlk dəfədir ki, İrana açıq şəkildə cavab verildi. Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev Xüsusi Təyinatlı Qüvvələrin cənub sərhədində keçirdiyi təlimləri birbaşa İrana cavab xarakteri daşıdığını dilə gətirdi.
Misal üçün, keçmiş Dağlıq Qarabağ ərazisinin bir hissəsinin Azərbaycanın yurisdiksiyasına keçməməsi və Laçın dəhlizi.
Bir qrup ekspert və şərhçilər isə Rusiya sülhməramlılarını mədh edir, tənqid edənləri isə topa tuturdular.
İrəvanda keçirilən KTMT-nin iclasında Rusiya Prezidenti Vladimir Putin, Belarus Prezidenti Aleksandr Lukaşenko, Qazaxıstan Prezidenti Qasım Cömərd Tokayev, Qırğız Respublikasının Prezidenti Sadır Japarov, Tacikistan Prezidenti Emoməli Rəhmon və KTMT-nin Baş katibi Stanislav Zas da iştirak edəcəklər.
Faktiki olaraq Qarabağ məsələsində tərəf kimi Rusiya ilə Azərbaycan var. Nə Ermənistan, nə də qondarma “Dağlıq Qarabağ” tərəfdir. Qarabağdakı separatçılar da Rusiyanın çömçəsidir.
Onsuz da Ermənistanda hərbi bazası ilə olan Rusiya bu bölgədə varlığını davam etdirmək üçün strateji planlamada müharibədən sonra Qarabağa yerləşdi. Rusiya Qarabağdan, dolayısı ilə bölgədən çıxmaq istəmir. Rusiyanın fəaliyyəti onu deməyə əsas verir ki, planları yaxın vədəli, yəni 2025-ci ilin noyabrına qədər deyil.
Son vaxtlar müharibə ritorikası yenidən artıb. Hesab edirəm ki, baş verən məntiqsizliklər fonunda tək məntiqə uyğun variant da budur.
Bunu yazmaqla Fransanı məzəmmət etmək niyyətində deyiləm.
Son aylarda İran-Azərbaycan arasında baş verənlər isə ənənəvi gərginlikdən xeyli fərqlənir.
Açığı, süniliyin olduğunu sezmək o qədər də çətin deyil.
Dövlət sərhədində atəşkəsin pozulması adiləşsə də, Rusiya sülhməramlılarının nəzarəti altındakı hissədə uzun müddət idi ki səssilik hökm sürürdü. Ancaq dünəndən başlayaraq Xocavənd istiqamətində atəşkəs pozulmağa başlayıb.
Qarabağda atəşkəsin pozulması məntiqi sonluqdur. Ruben Vardanyanın Rusiya tərəfindən Xankəndiyə göndərilməsi, ona vəzifə verilməsi, adıgedən şəxsin verdiyi açıqlamalar onu deməyə əsas verirdi ki, atəşkəsin pozulması Qarabağ cəbhəsində də gözləniləndir.
Gecəgörmə işləmir, qulağımızı torpağa dirəyib səs dinləyirik. Arada uzanıqlı vəziyyətdə bir əsgərlə xısın-xısın söhbət edirik. Ailəsindən danışır. Ailəsinə əsəbləşmişdi. Telefonla danışanda hətta onları hədələmişdi ki, şəhid olacaq. Bir qədər danışandan sonra əsəbi şəkildə dedim, bilirsən də, etdiyinin adı eşşəklikdir!
Nə yalan deyim, işğaldan azad edilmiş ərazilərdən məni ən çox sevindirən öncə Ərgünəş, sonra isə Hadrut olmuşdu. Ərgünəş həm çətin idi, həm də açar. Azərbaycan xalqı üçün Şuşanın mənəvi dəyəri nə idisə, ermənilər üçün də Hadrutun mənəvi dəyəri o idi. Hadrutun işağldan azad edilməsi həm də tamın məhv olması demək idi. Tam olmayan şeyin statusu da olmur.
Brüssel görüşündə bədən dili mütəxəssisi olduğu aşkara çıxan Azərbaycan ictimaiyyətinin Soçi görüşündən sonra da çətirşünas ixtiasına yiyələndiyi aydınlaşdırıldı.
Bədəni, çətiri, qoyaq bir kənara, görüşün sətiraltılarına baxaq. Niyə sətiraltı? Çünki açıq şəkildə görüş barədə informasiya yoxdur. Görüşün nəticəsi ilə bağlı imzalanmış bəyanat o qədər bəsit idi ki, bir çox media qurumu onu heç manşetinə belə daşımadı.
Azərbaycanla Ermənistan arasında sülh müqaviləsinin imzalanması nə qədər real görünsə də, Rusiya sülhməramlılarının nəzarəti altındakı bölgənin Azərbaycanın yurisdiksiyası altına keçməsi o qədər gerçəkçi deyil.
Azərbaycanın əlində Ermənistan və Qarabağdakı ermənilərə qarşı istifadə edəcək nələri var idi? Öncə buna baxmaq lazımdır. Azərbaycan ictimaiyyətində əksəriyyətin fikri bu yöndə idi ki, rəsmi Bakı hərbi gücdən istifadə edərək erməniləri razı sala biləcək.
